Als iemand overlijdt: wat moet u regelen?
Het overlijden van een dierbare is een van de zwaarste momenten in het leven. En terwijl u rouwt, moet er ook van alles geregeld worden. De uitvaart, de administratie, de nalatenschap. Dat voelt vaak als een onmogelijke combinatie — en toch moet het gebeuren, liefst binnen bepaalde termijnen. Dit artikel geeft u een helder overzicht van wat er komt kijken bij het afwikkelen van een nalatenschap, zodat u weet waar u aan toe bent.
Stap 1: De eerste dagen
Direct na het overlijden moet de huisarts of behandelend arts een overlijdensverklaring afgeven. Vervolgens doet u (of de uitvaartondernemer) aangifte van overlijden bij de gemeente waar de persoon is overleden. U ontvangt dan een overlijdensakte. Vraag meteen meerdere exemplaren aan — u heeft ze nodig voor banken, verzekeraars, de notaris en andere instanties.
In de eerste dagen informeert u ook de werkgever (als de overledene nog werkte), de bank, de verzekeringsmaatschappij en de SVB (voor eventuele AOW-stopzetting). De uitvaartondernemer helpt meestal met een deel van deze meldingen. Maak een lijst van alle instanties die u moet informeren — het zijn er altijd meer dan u denkt.
Stap 2: Testament opzoeken
Zodra de uitvaart achter de rug is, laat u bij het Centraal Testamentenregister (CTR) nagaan of de overledene een testament heeft. Dit doet u via een notaris. Het CTR registreert niet de inhoud van het testament, maar alleen bij welke notaris het is opgesteld. Die notaris kan u vervolgens informeren over de inhoud.
Is er geen testament? Dan geldt het wettelijk erfrecht. De langstlevende partner en de kinderen zijn de erfgenamen. Is er wel een testament? Dan kunnen er andere erfgenamen zijn benoemd, een executeur zijn aangesteld, of bijzondere bepalingen gelden.
Stap 3: Erfenis aanvaarden of verwerpen
Als erfgenaam heeft u drie opties: zuiver aanvaarden, beneficiair aanvaarden, of verwerpen. Dit is een cruciale keuze en u moet die weloverwogen maken.
Zuiver aanvaarden betekent dat u de erfenis volledig accepteert — inclusief eventuele schulden. Als de schulden groter zijn dan de bezittingen, bent u met uw eigen vermogen aansprakelijk. Dat risico is reëel: volgens het CBS zijn er jaarlijks duizenden nalatenschappen met meer schulden dan bezittingen.
Beneficiair aanvaarden is de veiligste optie. U aanvaardt de erfenis, maar alleen voor zover er bezittingen zijn. Schulden worden betaald uit de nalatenschap; als die niet toereikend is, hoeft u niet bij te betalen uit eigen vermogen. Het nadeel: de afwikkeling duurt langer en is formeler.
Verwerpen betekent dat u afstand doet van de erfenis. U krijgt niets, maar bent ook niet aansprakelijk voor schulden. Verwerping kan verstandig zijn als u weet dat de nalatenschap negatief is, of als u persoonlijke redenen heeft om de erfenis te weigeren.
De keuze maakt u bij de rechtbank door een verklaring af te leggen. De kosten zijn circa €130 voor beneficiaire aanvaarding of verwerping. Zuiver aanvaarden kan ook stilzwijgend — als u zich gedraagt als erfgenaam (bijvoorbeeld spullen uit het huis meeneemt), wordt dat gezien als zuivere aanvaarding. Pas daar mee op.
Stap 4: Boedelbeschrijving
Na aanvaarding stelt u een boedelbeschrijving op: een overzicht van alle bezittingen en schulden van de overledene op de datum van overlijden. Dit omvat bankrekeningen, beleggingen, onroerend goed, auto's, inboedel, maar ook hypotheken, leningen, belastingschulden en creditcardschulden.
Vraag bij alle banken een saldoverklaring op per overlijdensdatum. Vraag de WOZ-beschikking op voor onroerend goed. Inventariseer alle verzekeringen — sommige keren uit bij overlijden, andere niet. Dit is tijdrovend werk, maar het is de basis voor alles wat volgt: de verdeling én de aangifte erfbelasting.
Stap 5: Lopende zaken afhandelen
De overledene had waarschijnlijk lopende contracten: huur, energie, telefoon, abonnementen, verzekeringen. Deze moeten worden opgezegd of overgenomen. De huur van een woning kan meestal met een opzegtermijn van een maand worden beëindigd na overlijden. Energiecontracten kunt u direct opzeggen.
Vergeet ook de digitale nalatenschap niet. E-mailaccounts, sociale media, clouddiensten — steeds meer van ons leven speelt zich online af. Sommige platforms (zoals Facebook en Google) bieden de mogelijkheid om een account te laten verwijderen na overlijden, mits u de juiste documenten kunt overleggen.
Stap 6: Aangifte erfbelasting
Binnen acht maanden na het overlijden moet u aangifte erfbelasting doen bij de Belastingdienst. U doet dit digitaal via Mijn Belastingdienst. In de aangifte vermeldt u alle bezittingen en schulden, de erfgenamen en hun aandeel. De Belastingdienst berekent vervolgens de verschuldigde erfbelasting per erfgenaam.
Vergeet niet om alle aftrekbare kosten op te voeren: uitvaartkosten (voor zover niet verzekerd), kosten van de executeur, en eventuele schulden. Hoe hoger de aftrekbare kosten, hoe lager de erfbelasting.
Stap 7: Verdeling
Pas als alle schulden zijn betaald en de erfbelasting is voldaan, kunt u de nalatenschap verdelen. Als er een executeur is, doet die dit. Zonder executeur moeten alle erfgenamen het samen eens worden — en dat gaat lang niet altijd soepel.
Bij onroerend goed is de verdeling vaak het lastigst. Wil een van de erfgenamen het huis overnemen? Dan moet die de andere erfgenamen uitkopen. De waarde wordt bepaald door een taxateur. Kunnen de erfgenamen het niet eens worden? Dan kan de rechter verdeling bevelen, wat in de praktijk vaak verkoop van het pand betekent.
Kosten van de afwikkeling
De afwikkeling van een nalatenschap kost geld. Reken op notariskosten van €1.000 tot €3.000, afhankelijk van de complexiteit. Een verklaring van erfrecht kost circa €200 tot €400. Een boedelnotaris die de gehele afwikkeling begeleidt, rekent doorgaans een percentage van de nalatenschap of een uurtarief van €200 tot €350. Daarbovenop komen de kosten voor de aangifte erfbelasting en eventuele taxaties.
Deze kosten zijn aftrekbaar voor de erfbelasting, dus ze verlagen indirect de belastingdruk. Bewaar alle facturen en declaraties zorgvuldig.