Waarom vrijstellingen bestaan
De erfbelasting pakt niet iedereen even hard. De wetgever heeft bewust vrijstellingen ingebouwd om de meest directe nabestaanden te beschermen. Een weduwe die het gezamenlijke huis erft, moet niet meteen naar de Belastingdienst hoeven rennen. Een kind dat een bescheiden bedrag erft van een ouder, hoeft daar geen belasting over te betalen. Dat is het idee achter de vrijstellingen — en eerlijk gezegd werkt het in de praktijk ook behoorlijk goed.
Maar de vrijstellingen zijn niet voor iedereen gelijk. Hoe dichter u bij de overledene staat, hoe meer u belastingvrij mag erven. En de verschillen zijn enorm.
Partnervrijstelling: de grootste bescherming
De partnervrijstelling is met afstand de hoogste: circa €795.156 in 2026. Dit bedrag wordt elk jaar geïndexeerd. Als partner van de overledene betaalt u pas erfbelasting als uw erfdeel boven dit bedrag uitkomt. Voor de meeste Nederlandse huishoudens betekent dit dat de langstlevende partner geen of weinig erfbelasting betaalt.
Maar wie is partner voor de erfbelasting? De Belastingdienst hanteert strikte criteria. U bent fiscaal partner als u getrouwd bent of een geregistreerd partnerschap heeft. Samenwoners zijn ook partner als zij een notarieel samenlevingscontract hebben én op hetzelfde adres staan ingeschreven. Zonder samenlevingscontract? Dan bent u voor de erfbelasting geen partner — met alle financiële gevolgen van dien.
Dat klinkt formalistisch, en dat is het ook. Maar het verschil is gigantisch. Als partner betaalt u maximaal 20% erfbelasting met een vrijstelling van bijna €800.000. Zonder die partnerstatus valt u in groep 2: maximaal 40% erfbelasting met een vrijstelling van slechts €2.658. Het verschil kan tienduizenden euro's bedragen.
Kindvrijstelling
Kinderen hebben een vrijstelling van circa €25.187 per kind (2026). Dit geldt voor biologische kinderen, geadopteerde kinderen en stiefkinderen. Pleegkinderen komen ook in aanmerking, mits zij vóór hun 21e verjaardag minimaal vijf jaar door de overledene zijn onderhouden.
De kindvrijstelling is per kind. Heeft u drie kinderen en erven zij ieder €80.000? Dan betaalt elk kind erfbelasting over €80.000 - €25.187 = €54.813. Tegen het tarief van 10% is dat €5.481 per kind.
Voor kinderen met een beperking geldt een verhoogde vrijstelling van circa €63.836. De voorwaarde is dat het kind door ziekte of gebrek niet in staat is om meer dan de helft te verdienen van wat gezonde leeftijdgenoten verdienen. Dit moet worden aangetoond, bijvoorbeeld met een medische verklaring.
Kleinkinderen
Kleinkinderen hebben dezelfde vrijstelling als kinderen: circa €25.187. Maar let op: het tarief voor kleinkinderen is hoger. Zij betalen 18% over de eerste schijf en 36% over het meerdere (groep 1A). De vrijstelling is dus gelijk, maar het tarief niet. Een kleinkind dat €200.000 erft, betaalt aanzienlijk meer erfbelasting dan een kind dat hetzelfde bedrag erft.
Dit wordt nog relevanter nu steeds meer grootouders hun kleinkinderen in het testament opnemen — soms om een generatie over te slaan en zo dubbele belastingheffing te voorkomen. De vraag is of dat fiscaal slim is. Het antwoord hangt af van de bedragen en de specifieke situatie.
Overige erfgenamen
Voor iedereen die niet in de bovenstaande categorieën valt — broers, zussen, nichten, neven, vrienden, goede doelen — geldt een vrijstelling van slechts €2.658. Gecombineerd met het hoogste tarief (30% en 40%) kan de belastingdruk oplopen tot bijna 40% van de erfenis.
Dit raakt vooral ongehuwde samenwoners zonder samenlevingscontract. Zij worden door de Belastingdienst behandeld als overige erfgenamen. Na jarenlang samenleven en een gezamenlijk huishouden voeren, betaalt de langstlevende partner het hoogste tarief. De oplossing is eenvoudig maar wordt vaak vergeten: laat een notarieel samenlevingscontract opstellen. De kosten — een paar honderd euro — zijn een fractie van de belasting die u ermee bespaart.
Pensioenimputatie
Een minder bekend aspect is de pensioenimputatie. Als de langstlevende partner recht heeft op een nabestaandenpensioen, wordt de waarde daarvan in mindering gebracht op de partnervrijstelling. De gedachte: u heeft al een financieel vangnet via het pensioen, dus uw vrijstelling voor de erfenis mag lager zijn.
In de praktijk betekent dit dat partners met een goed nabestaandenpensioen een lagere effectieve vrijstelling hebben. De berekening is complex — de waarde van het pensioen wordt actuarieel bepaald op basis van leeftijd en uitkeringshoogte. Een financieel adviseur of belastingconsulent kan u helpen dit door te rekenen.
ANBI-vrijstelling
Algemeen nut beogende instellingen (ANBI's) zijn volledig vrijgesteld van erfbelasting. Laat u een legaat na aan een goed doel met ANBI-status, dan betaalt die instelling geen erfbelasting. Dit kan een reden zijn om een deel van uw nalatenschap aan een goed doel te laten. U verkleint daarmee ook de belastbare erfenis voor de overige erfgenamen.
Vrijstellingen maximaal benutten
De vrijstellingen gelden per erfgenaam, niet per nalatenschap. Door uw vermogen te verdelen over meerdere erfgenamen, benut u meerdere vrijstellingen. In een testament kunt u dit regelen met legaten. Daarnaast kunt u tijdens uw leven al schenken — de jaarlijkse schenkingsvrijstelling voor kinderen bedraagt circa €6.633. Zo bouwt u de nalatenschap geleidelijk af en bespaart u erfbelasting.
Het is altijd verstandig om een notaris te raadplegen. De kosten van een testament of samenlevingscontract zijn verwaarloosbaar vergeleken met de belastingbesparing die u ermee kunt bereiken. Volgens het Nibud heeft slechts 45% van de Nederlanders een testament — en dat is vaak te weinig om optimaal gebruik te maken van de fiscale mogelijkheden.